Lòng trắc ẩn và hạnh phúc dưới góc nhìn khoa học

   Khi nói về hạnh phúc, nhiều người nghĩ đến thành công, tiền bạc hay việc kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Nhưng trong những năm gần đây, các nghiên cứu tâm lý học lại chỉ ra một yếu tố khác: lòng trắc ẩn và những hành động tử tế trong đời sống hằng ngày. Điều đáng nói là đây không chỉ là chuyện đạo đức hay cách sống đẹp, mà có liên quan khá rõ đến sức khỏe tinh thần và mức độ hài lòng với cuộc sống.

Nghiên cứu cho thấy: Lòng trắc ẩn làm tăng sự hài lòng trong cuộc sống

   Trong tâm lý học, hạnh phúc không được hiểu đơn giản là vui hay buồn, mà là một trạng thái tổng thể bao gồm mức độ hài lòng với cuộc sống, cảm xúc tương đối ổn định và khả năng đối phó với căng thẳng. Vì vậy, khi các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu lòng trắc ẩn có liên quan đến hạnh phúc hay không, họ không chỉ hỏi “con người có vui hơn không”, mà hỏi “cuộc sống của họ có ổn hơn không”.

   Một nghiên cứu quy mô lớn theo hướng này là phân tích tổng hợp do các nhà tâm lý học tại Đại học Mannheim (Đức) thực hiện. Thay vì khảo sát một nhóm người riêng lẻ, nhóm nghiên cứu này tổng hợp dữ liệu từ hơn 40 nghiên cứu độc lập, với hàng chục nghìn người tham gia ở nhiều bối cảnh khác nhau, để xem xét mối liên hệ giữa lòng trắc ẩn và hạnh phúc.

   Kết quả cho thấy một xu hướng khá nhất quán: những người thường xuyên thể hiện trắc ẩn - tức là biết quan tâm, thấu hiểu và sẵn sàng giúp đỡ người khác - có xu hướng hài lòng với cuộc sống hơn và có trạng thái tinh thần tích cực hơn.

   Điều quan trọng là các tác giả cũng nói rất rõ về giới hạn của kết quả. Phần lớn dữ liệu là dữ liệu tương quan, nghĩa là chưa thể khẳng định chắc chắn lòng trắc ẩn gây ra hạnh phúc. Có thể người sống ổn hơn thì dễ tử tế hơn, hoặc cả hai cùng chịu ảnh hưởng từ những yếu tố nền tảng khác, như môi trường xã hội hay chất lượng các mối quan hệ.

   Dù vậy, việc nhiều nghiên cứu độc lập cùng cho thấy một xu hướng giống nhau khiến lòng trắc ẩn trở thành một yếu tố đáng chú ý khi bàn về sức khỏe tinh thần, thay vì chỉ được xem là một giá trị đạo đức chung chung.

Vì sao lòng trắc ẩn lại liên quan đến hạnh phúc?

Thứ nhất, vì tử tế với người khác thường giúp tâm trạng ổn định hơn

   Nhiều người từng có trải nghiệm khá giống nhau: sau khi giúp ai đó, tâm trạng không hẳn vui hẳn lên, nhưng đỡ nặng nề hơn. Tâm lý học xem đây là một phản ứng khá phổ biến. Khi con người thực hiện những hành vi giúp đỡ người khác một cách tự nguyện, họ thường ghi nhận mức căng thẳng cảm xúc thấp hơn và cảm xúc tích cực ổn định hơn.

   Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây không phải là cảm giác hưng phấn mạnh, mà là sự điều chỉnh nhẹ của trạng thái tinh thần. Trong những giai đoạn áp lực kéo dài, những thay đổi nhỏ như vậy, nếu lặp lại đủ thường xuyên, có thể giúp tinh thần không rơi vào trạng thái quá tải.

Thứ hai, vì trắc ẩn giúp các mối quan hệ “dễ thở” hơn

   Một trong những kết luận chắc chắn nhất của khoa học tâm lý là: chất lượng các mối quan hệ ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe tinh thần. Lòng trắc ẩn, ở góc độ này, không phải là điều gì trừu tượng, mà là cách con người lắng nghe, phản hồi và cư xử với nhau trong những tình huống bình thường.

   Những người có xu hướng trắc ẩn thường tạo ra các mối quan hệ ít căng thẳng hơn, dễ chia sẻ hơn và mang tính hỗ trợ cao hơn. Điều này giúp giảm áp lực tâm lý trong đời sống hằng ngày, nhất là khi gặp khó khăn.

   Các nghiên cứu trong nước về tự trắc ẩn cũng cho thấy một điểm tương tự: khi con người bớt tự trách mình và đối xử với bản thân nhẹ nhàng hơn, cảm giác cô đơn giảm xuống, từ đó tâm trạng ổn định hơn. Điều này cho thấy trắc ẩn - dù hướng vào người khác hay chính mình - đều liên quan đến cảm giác được kết nối, một nhu cầu rất cơ bản của con người.

Thứ ba, vì giúp người khác khiến cuộc sống có ý nghĩa hơn

   Hạnh phúc không chỉ là cảm xúc dễ chịu, mà còn là cảm giác rằng cuộc sống của mình có giá trị. Nhiều nghiên cứu cho thấy những người thường xuyên giúp đỡ người khác hoặc tham gia các hoạt động cộng đồng có xu hướng cảm nhận cuộc sống có ý nghĩa hơn, chứ không chỉ “ổn hơn”.

   Từ góc độ này, lòng trắc ẩn không làm con người vui hơn trong từng khoảnh khắc, mà giúp họ cảm thấy mình có ích, và cảm giác đó thường bền hơn những niềm vui ngắn hạn.

Ba cách sống trắc ẩn hơn trong đời sống hằng ngày

Với bản thân: Bớt khắt khe với chính mình

   Lòng trắc ẩn không bắt đầu từ người khác, mà bắt đầu từ cách mỗi người đối xử với chính mình khi gặp khó khăn. Nhiều người có thói quen tự trách rất nặng nề mỗi khi sai sót, và điều này thường khiến căng thẳng kéo dài hơn.

Tự trắc ẩn bằng cách ngừng tự chỉ trích bản thân quá mức.

   Tự trắc ẩn, theo cách hiểu đơn giản, là thừa nhận rằng ai cũng có lúc gặp vấn đề, và không dùng những lời lẽ làm tổn thương bản thân thêm. Những người biết bớt khắt khe với chính mình thường phục hồi tinh thần nhanh hơn sau áp lực và ít rơi vào trạng thái kiệt sức cảm xúc.

Với những người xung quanh: Những tử tế nhỏ nhưng đều đặn

   Trắc ẩn với người khác không cần thể hiện bằng những việc lớn. Trong đời sống hằng ngày, nó thường nằm ở những hành động rất nhỏ: chịu lắng nghe hơn một chút, giúp đỡ vừa sức và giữ sự tôn trọng khi bất đồng.

   Khoa học cho thấy chính những hành động nhỏ này, nếu diễn ra đều đặn, mới tạo ra tác động lâu dài lên chất lượng mối quan hệ và tâm trạng chung. Điều quan trọng là sự tử tế đó không cần đi kèm với hy sinh quá mức. Khi có ranh giới rõ ràng, việc quan tâm đến người khác sẽ bền hơn và ít gây mệt mỏi.

Với cộng đồng: Đóng góp trong khả năng của mình

    Ở phạm vi rộng hơn, lòng trắc ẩn thể hiện qua việc tham gia đóng góp cho cộng đồng, như tình nguyện hay hỗ trợ các hoạt động xã hội. Nhiều nghiên cứu cho thấy khi con người cảm thấy mình có ích cho người khác hoặc cho một tập thể, họ thường thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn.

   Tuy nhiên, lợi ích này chỉ bền vững khi sự tham gia phù hợp với khả năng và giai đoạn sống của mỗi người. Việc điều chỉnh mức độ đóng góp, hoặc tạm dừng khi quá tải, không làm mất đi giá trị của lòng trắc ẩn, mà giúp nó tồn tại lâu dài hơn.

   Những bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy lòng trắc ẩn và những hành động tử tế không chỉ là cách cư xử đẹp, mà là một phần của sức khỏe tinh thần. Trong một đời sống nhiều áp lực, việc biết đối xử nhẹ nhàng hơn với bản thân, tử tế vừa đủ với người khác và có chỗ đứng trong cộng đồng có thể giúp con người sống ổn định hơn, bền bỉ hơn. Trắc ẩn, theo nghĩa đó, không phải điều gì cao xa, mà là một cách rất thực tế để chăm sóc đời sống tinh thần mỗi ngày.