Alexithymia: Mù cảm xúc và mối quan hệ với trầm cảm, rối loạn lo âu

   Cảm xúc vốn là ngôn ngữ nguyên thủy nhất, một hệ thống tín hiệu giúp chúng ta định vị bản thân giữa cuộc đời. Thế nhưng, có những người đang sống trong một thế giới mà ở đó bản đồ nội tâm hoàn toàn trống trắng. Alexithymia – hay chứng mất biểu đạt cảm xúc - “mù cảm xúc” – không phải là sự vô cảm, mà là bi kịch của việc thiếu hụt ngôn từ để định nghĩa tiếng lòng. Hiểu về mối liên kết giữa Alexithymia với trầm cảm và lo âu chính là bước đầu tiên để chúng ta bắc lại nhịp cầu nối liền nhận thức và tâm hồn.

Alexithymia: Mù cảm xúc là gì?

   Alexithymia là thuật ngữ tâm lý dùng để mô tả tình trạng một người gặp khó khăn trong việc nhận biết, phân biệt và diễn đạt cảm xúc của chính mình. Thuật ngữ này được nhà tâm thần học Peter Sifneos giới thiệu từ những năm 1970 và đến nay đã được nghiên cứu rộng rãi trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần.

   Người bị Alexithymia không phải “không có cảm xúc”. Ngược lại, họ vẫn buồn, tổn thương, lo lắng hay cô đơn như bất kỳ ai. Điều khó khăn nằm ở chỗ họ không hiểu rõ điều gì đang diễn ra bên trong mình.

   Thay vì nói:

• “Tôi đang rất lo.”
• “Tôi thấy tủi thân.”
• “Tôi đang thất vọng.”

Thì họ thường chỉ mô tả cảm giác cơ thể như:

• “Tôi thấy nghẹt ngực.”
• “Tôi mệt.”
• “Đầu tôi rất căng.”
• “Không hiểu sao người cứ khó chịu.”

   Theo các chuyên gia tâm lý, tình trạng mất biểu đạt cảm xúc thường liên quan đến ba đặc điểm chính:

• Khó nhận diện cảm xúc của bản thân.
• Khó diễn đạt cảm xúc bằng lời.
• Có xu hướng tập trung vào sự kiện bên ngoài hơn là thế giới nội tâm.

   Trong đời sống thường ngày, người bị mù cảm xúc thường bị hiểu lầm là lạnh lùng, khô khan hoặc thiếu đồng cảm. Họ có thể ít chia sẻ, né tránh những cuộc trò chuyện cảm xúc hoặc phản ứng khá “phẳng” trước các vấn đề tinh thần. Nhưng thực tế, nhiều người trong số họ đang trải qua một dạng cô độc rất sâu: họ không biết phải diễn tả cảm xúc của mình như thế nào.

Mù cảm xúc và mối quan hệ hai chiều với trầm cảm và lo âu

   Trong tâm lý học lâm sàng, tình trạng mất biểu đạt cảm xúc hiếm khi tồn tại độc lập. Nó thường đan xen với trầm cảm và lo âu tạo thành một vòng xoáy bệnh lý phức tạp.

Mù cảm xúc là "mảnh đất" nuôi dưỡng rối loạn tâm trạng

  Khi một người không thể gọi tên cảm xúc, họ mất đi khả năng tự điều tiết (Self-regulation). Cảm xúc không mất đi khi bị ngó lơ; chúng tích tụ lại giống như một chiếc nồi áp suất không có van xả.

• Gia tăng lo âu thực thể: Đối với người bị  mất biểu đạt cảm xúc, mọi thay đổi trong cơ thể đều là một ẩn số đáng sợ. Việc không hiểu "tại sao tôi lại thấy bồn chồn, tim đập nhanh" khiến bộ não luôn ở trạng thái báo động đỏ. Họ lo âu vì chính sự mơ hồ nội tại.
• Trầm cảm từ sự trống rỗng: Sự thiếu hụt khả năng trải nghiệm niềm vui chính là cầu nối ngắn nhất dẫn đến trầm cảm. Khi thế giới mất đi màu sắc, cuộc sống chỉ còn là một chuỗi các nhiệm vụ logic khô khan. Sự cô đơn do không thể chia sẻ tiếng lòng với người khác khiến các triệu chứng trầm cảm trở nên dai dẳng và đau đớn hơn.
• Ảnh hưởng đến mối quan hệ: Các mối quan hệ với mọi người cũng là một trong những khía cạnh chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ chứng khó biểu đạt cảm xúc. Người mắc chứng khó biểu đạt cảm xúc thường khó nhận ra cảm xúc của người khác, khiến họ khó phản hồi lại nhu cầu của đối phương. Ngược lại, họ có thể liên tục gặp khó khăn trong thể hiện cảm xúc của bản thân trong một mối quan hệ, nghĩa là từ đây, nhu cầu của họ sẽ không được đáp ứng.

Trầm cảm và lo âu củng cố chứng "Mù cảm xúc"

   Ngược lại, các rối loạn tâm thần như trầm cảm, rối loạn lo âu cũng có thể khiến một người rơi vào tình trạng Alexithymia thứ phát (State Alexithymia).

• Cơ chế đóng băng sinh tồn: Khi nỗi đau tinh thần vượt quá ngưỡng chịu đựng, hệ thống thần kinh kích hoạt chế độ "ngắt kết nối" để bảo vệ chủ thể khỏi sự sụp đổ. Não bộ chọn cách không cảm thấy gì cả để không phải chịu đựng thêm.
• Sự suy giảm nhận thức: Trầm cảm lâu năm làm thay đổi cấu trúc não bộ, đặc biệt là vùng vỏ não trước trán chịu trách nhiệm xử lý cảm xúc. Điều này tạo nên vòng lặp: trầm cảm gây ra mù cảm xúc, và mù cảm xúc khiến bạn không thể gọi tên nỗi đau để chữa lành nó.

Làm thế nào để học lại ngôn ngữ cảm xúc?

   Điều tích cực là alexithymia không phải trạng thái “không thể thay đổi”. Khả năng nhận diện cảm xúc vẫn có thể được cải thiện nếu con người có đủ thời gian, sự an toàn tâm lý và hỗ trợ phù hợp.

Bắt đầu từ việc nhận biết cơ thể và cảm xúc mỗi ngày

   Với nhiều người, việc hỏi bản thân:

• “Hôm nay mình đang cảm thấy gì?”
• “Điều gì khiến mình khó chịu?”
• “Cảm giác này giống lo lắng, buồn hay thất vọng?”

đã là một bước rất quan trọng.

   Ban đầu, người bị mất biểu đạt cảm xúc thường thấy khó trả lời. Nhưng việc tập quan sát cơ thể, cảm xúc và phản ứng của mình mỗi ngày sẽ giúp não bộ dần xây dựng lại khả năng kết nối nội tâm.

   Một số chuyên gia khuyến khích sử dụng “bảng từ vựng cảm xúc” hoặc viết nhật ký cảm xúc ngắn mỗi ngày để tăng khả năng gọi tên cảm xúc.

Học cách cho phép bản thân được cảm nhận

   Rất nhiều người mất biểu đạt cảm xúc lớn lên với niềm tin rằng cảm xúc là thứ phiền phức hoặc yếu đuối. Vì vậy, họ quen với việc kìm nén hơn là lắng nghe bản thân.

   Nhưng cảm xúc vốn không phải điều cần loại bỏ. Chúng chỉ là tín hiệu tự nhiên của tâm trí. Cho phép mình buồn, lo, tổn thương hay mệt mỏi không khiến con người yếu đi. Ngược lại, đó thường là bước đầu tiên của chữa lành.

Sử dụng “bánh xe cảm xúc” để nhận diện cảm xúc dễ hơn

   Một công cụ thường được chuyên gia tâm lý sử dụng để hỗ trợ người có alexithymia là “bánh xe cảm xúc” (Emotion Wheel). Công cụ này giúp con người gọi tên cảm xúc cụ thể hơn thay vì chỉ mô tả mơ hồ như “mệt”, “khó chịu” hay “không ổn”.

   Ví dụ, phía sau cảm giác “cáu gắt” có thể là thất vọng, tổn thương hoặc cô đơn. Khi gọi đúng tên cảm xúc, con người thường dễ hiểu và điều hòa cảm xúc của mình hơn.

   Người có alexithymia có thể bắt đầu rất đơn giản:

• Nhìn bánh xe cảm xúc mỗi ngày.
• Tự hỏi: “Mình đang cảm thấy gì?”
• Chọn 1–2 từ gần đúng nhất với trạng thái hiện tại.

   Dù ban đầu có thể khó khăn, việc luyện tập đều đặn sẽ giúp tăng khả năng kết nối với cảm xúc và hiểu bản thân rõ hơn.

Bánh xe cảm xúc.

Chánh niệm và trị liệu tâm lý có thể giúp phục hồi kết nối cảm xúc

   Các phương pháp như mindfulness (chánh niệm), liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) hoặc liệu pháp tập trung cảm xúc hiện được áp dụng khá phổ biến trong hỗ trợ alexithymia đi kèm trầm cảm và lo âu.

   Những phương pháp này giúp người bệnh:

• Nhận diện cảm xúc,
• Hiểu mối liên hệ giữa cảm xúc – suy nghĩ – hành vi,
• Và học cách điều hòa cảm xúc an toàn hơn. (Behavioral Sciences Journal)

   Nếu cảm giác trống rỗng, lo âu hoặc mất kết nối kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, việc tìm đến chuyên gia tâm lý là điều cần thiết. Đôi khi, điều con người cần không phải là “cố mạnh mẽ hơn”, mà là được lắng nghe đúng cách.

   Cảm xúc chưa bao giờ là điểm yếu của con người. Chúng là ngôn ngữ giúp chúng ta hiểu bản thân, kết nối với người khác và nhận ra khi mình cần được chữa lành. Mất biểu đạt cảm xúc khiến con người xa cách với chính nội tâm của mình, nhưng sự mất kết nối ấy không phải vô vọng. Khi được lắng nghe đủ lâu và đủ an toàn, cảm xúc luôn có khả năng quay trở lại – như một phần rất người mà chúng ta từng quên mất cách gọi tên.

Ưu đãi đặc biệt cực hấp dẫn! Gọi ngay 0243.760.6666(miễn cước) hoặc để lại số điện thoại để dược sĩ tư vấn chuyên sâu và nhận ưu đãi đặc biệt dành cho bạn..